Champignons: “Als er niets verandert verdwijnt deze sector”

This is number 1 of 1 episodes.

In mijn supermarkt betaal ik voor 250 gram gewone champignons €0,79 – waar hun biologische tegenhanger me meer dan het dubbele kost: €1,79. De eerste vraag die bij me opkomt als ik dit prijsverschil zie is hoe het kan dat biologische champignons zo enorm veel duurder zijn. Maar het blijkt dat het werkelijke probleem elders ligt: gewone champignons zijn te goedkoop. Door productiekosten die hoger liggen dan de prijs die ze van supermarkten betaald krijgen, moeten veel champignonkwekers hun bedrijf sluiten.

Het Financieele Dagblad, de Volkskrant en de NOS schreven er allemaal over in de tweede helft van augustus: champignonkwekers slaakten een noodkreet. Ze zouden omvallen door de lage prijzen die supermarkten hen betalen. Samen met reisgenoot Freek ging ook ik in gesprek met de sector en wil ik nu, twee maanden later, weten wat er is veranderd. Heeft de noodkreet van de sector de gewenste prijsstijging opgeleverd?

Kom mee op reis!

Voor mijn reis door de wereld achter ons eten ben ik op zoek naar reisgenoten. Ik wil jou als lezer namelijk zoveel mogelijk onderdeel maken van mijn zoektocht. In deze eerste aflevering word ik vergezeld door Freek, student journalistiek aan de CHEde. Freek: “tijdens een stage kwam ik meer te weten over de voedselindustrie en de manier waarop bedrijven te werk gaan. Ik ben gefascineerd door de vragen die je stelt over het eten dat we kopen in de supermarkt en wilde graag mee naar een interview.”

Word ook reisgenoot!

Ook reisgenoot worden? Kom mee naar het volgende interview!

Om beter te begrijpen waar die noodkreet vandaan komt zijn Freek en ik onderweg naar hartje Den Bosch. Hier heeft ZLTO, een vereniging die 14.500 boeren en tuinders uit Zeeland, Noord-Brabant en Zuid-Gelderland vertegenwoordigt, haar kantoor. Voorzitter van de vakgroep paddenstoelen LTO Nederland, Ko Hooijmans, legt uit hoe de champignonsector door de jaren heen in zwaar weer is beland.

Het witte goud

“In de jaren 80 en begin jaren 90 waren champignons een product waar veel geld mee werd verdiend”, legt Ko uit. “De vraag was groot en champignons werden ook wel gezien als het witte goud. Indertijd was het niet ondenkbaar dat een kweker 1,25 gulden (ongeveer €0,55) verdiende aan een doosje van 250 gram champignons. Vandaag de dag krijgt een kweker nog maar €0,35 voor datzelfde doosje.”

En dat terwijl hij €0,45 zou moeten krijgen om uit de kosten te komen. En eigenlijk €0,55 als hij ook nog wil kunnen investeren in de toekomst.

“Dat, terwijl de kosten alleen maar hoger worden. Een goed voorbeeld is de ambitie van de Nederlandse landbouwsector om het gebruik van pesticiden terug te dringen. Op dit moment worden er in onze sector nog maar drie chemische stoffen gebruikt. In 2021 zullen die bijna niet meer in gebruik zijn en waar mogelijk al eerder.” Dat is een mooie ambitie. Alleen, geeft Ko aan, gaan oogsten verloren wanneer ziekte toch de overhand krijgt en kwekers niet meer kunnen terugvallen op bestrijdingsmiddelen. “Verloren oogsten zijn kosten waar de kweker zelf voor opdraait.”

Volgens het CBS is het aantal champignonkwekerijen in Nederland met meer dan 75% afgenomen tussen 2000 en 2012. Waar er nog 546 kwekerijen bestonden in het jaar 2000, waren er daar in 2012 nog maar 131 van over. Dorus Heeren, wiens familiebedrijf gespecialiseerd is in het kweken van biologische champignons, denkt dat er momenteel nog zo’n 100 tot 110 bedrijven over zijn.

Dorus: “Ik heb het dan over alle verschillende soorten bedrijven die actief zijn in de champignonsector: de versbedrijven waar met de hand wordt geplukt, de bedrijven waar mechanisch wordt geoogst en de bedrijven die zich richten op nichemarkten, zoals oesterzwammen. Veel van deze bedrijven zijn oud en hebben geen opvolger. Alhoewel ik denk dat ze alle drie zullen blijven bestaan, is de vraag hoeveel.”

Meer dan 75% van de Nederlandse champignonkwekerijen verdween tussen 2000 en 2012. “Bedrijven stoppen voordat het te laat is, of gaan failliet.”

Ko Hooijmans schat in dat negen van de tien bedrijven die zijn gestopt sinds 2000 dit deden omdat ze geen toekomst meer zagen voor hun bedrijf. “Het is heel pijnlijk om de sector te zien afglijden. Zo kunnen we niet langer door. Bedrijven stoppen voordat het te laat is, of gaan failliet. Dat zijn hele trieste verhalen. Die maken dat ik mezelf afvraag: is dit nou een geciviliseerd land, dat we in Nederland zo met elkaar omgaan? Het doet zeer. Het doet echt zeer.”

Voor dit artikel vroeg ik Ko Hooijmans of het mogelijk zou zijn zelf het verhaal te horen van een failliete champignonkweker. Hij zette mijn verzoek uit bij een aantal voormalig kwekers, maar zonder succes: “Mensen geven aan dat ze er niet meer over willen praten. Ze hebben al zoveel ellende meegemaakt. Ze zijn gestopt, proberen de draad weer op te pakken en voelen er niets voor om aan zo’n interview mee te doen.”

Fair Produce

Naast het terugdringen van pesticiden ligt een andere, grotere kostenpost bij certificering. Zo’n 90% van de Nederlandse champignonkwekers is gecertificeerd door een onafhankelijke organisatie genaamd Fair Produce. In 2005 kon de organisatie van Ko Hooijmans geen overeenstemming bereiken met de vakbonden over een cao. De eisen die de vakbonden stelden zouden de doodsteek zijn geweest voor de sector. En dus moest de sector verder zonder cao.

Ko Hooijmans: “Omdat bedrijven zo slecht verdienden zouden er veel failliet gegaan zijn als we de eisen van de vakbonden hadden ingewilligd. Door het ontbreken van een cao echter ontstond er helaas een vacuüm dat een aantal bedrijven is gaan misbruiken. Mensen waren onder erbarmelijke omstandigheden aan het werk.”

Grootschalig misbruik

In 2012 toonde Keuringsdienst van Waarde grootschalig misbruik aan onder werknemers van champignonkwekerijen in Limburg. In juni 2015 schreef de NOS naar aanleiding van een rapport van de Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid dat de Inspectie bijna 200 bedrijven controleerde in de jaren tot 2015. In 20 procent van de gevallen bleek er sprake van misstanden. Bij het bedrijf Prime Champ, bijvoorbeeld, maakten Oost-Europese plukkers soms dagen van 18 uur en kregen zij nauwelijks vrije dagen. Bij een ander bedrijf werden werknemers gedwongen om na de uitbetaling van hun loon een deel terug te betalen aan de werkgever. De directeur en vijf medewerkers van Prime Champ stonden in juni 2015 voor het eerst voor de rechter.

Ko Hooijmans: “Als sector besloten we dat dit niet langer door kon gaan. Een aantal bedrijven verpestte het voor de rest.”

Sector-brede inspanningen resulteerden in de start van Fair Produce in 2011. Binnen een paar jaar was 90% van de sector gecertificeerd naar de strikte eisen van Fair Produce voor eerlijke betaling en goede huisvesting voor plukkers uit het buitenland. Toch levert het keurmerk nog steeds niet altijd de gewenste resultaten op. Dit artikel van de NOS verhaalt over een inval bij een champignonkweker in 2015 die ondanks het keurmerk, jarenlang 24 Bulgaren uitbuitte.

mushroom rack cell farmer
Bedden in een ‘champignoncel’: een ruimte waar champignons gekweekt worden.

Het kostenplaatje dat Fair Produce met zich meebrengt is voor de meerderheid van de kwekers die wél naar de wet handelt een blok aan het been. Kwekers betalen voor de controles die het keurmerk uitvoert, maar kunnen deze kosten niet verwerken in hun verkoopprijs. Ook hier dus, extra prijsdruk voor kwekers.

“Toen Fair Produce werd opgericht”, vertelt Ko verder, “hebben we de supermarkten gevraagd om het Fair Produce-keurmerk op de doosjes champignons te plakken. Behalve Lidl wilde geen enkele andere supermarkt hier aan meedoen. Wanneer een supermarkt het Fair Produce-logo op een doosje champignons plaatst communiceert dit meer toegevoegde waarde naar klanten, en zou de prijs dus omhoog moeten. Vanuit concurrentieoverwegingen willen supermarkten dit niet. Ondertussen echter kopen dezelfde supermarktketens wel actief de Fair Produce-champignons in. Ze willen dus wél de kwaliteit en garanties die bij Fair Produce horen, maar weigeren het keurmerk aan hun klanten te laten zien. Ze willen wel de lusten, maar niet de lasten.”

Stunten met champignons

Toen ik in mijn zoektocht een tweede champignonkweker bezocht – die uit angst voor repercussies niet bij naam genoemd wil worden – kwam ik erachter wat er vervolgens gebeurde:

Lees hier waarom ik er soms voor kies om mijn bronnen niet bij naam te noemen. De naam en identiteit van de bron zijn bij mij bekend.

“Begin 2014 besloot Jumbo om te gaan stunten met champignons. Andere supermarkten volgden kort daarop. Van het ene op het andere moment doorbrak de actie de opwaartse prijskoers die was ingezet met de inspanningen rondom Fair Produce. De supermarkten verlaagden hun verkoopprijzen soms tot wel €0,50 à €0,60 voor een doosje van 250 gram. Het is gekkenwerk. Dit geld werd eerst verdiend door champignonkwekers en is nu verdampt.”

“Als gevolg van dit alles is de champignonsector op zoek gegaan naar manieren om te kunnen overleven. Sommige kwekers zijn de handel gaan overslaan; door op te schalen kunnen ze direct leveren aan supermarkten en groothandelaren. Anderen zijn biologisch gaan kweken, zoals ikzelf. En dan heb je de kwekers die de handdoek in de ring gooien. Als ze dat al kunnen. Als je een paar miljoen euro hebt geïnvesteerd in een bedrijf en tien jaar laten wil stoppen, dan wil de bank z’n geld terug. Wat onmogelijk is in een amper rendabele sector – bedrijven zijn nauwelijks iets waard.”

Wanneer ik Jumbo vraag naar de prijzen van champignons in 2013, 2014 en 2015, geeft de supermarkt aan dat het niet mogelijk is deze informatie te verstrekken. Als ik zelf verder zoek, stuit ik op de advertentie hierboven. Op 23 januari 2014 adverteerde Jumbo met 250 gram champignons voor €0,75, in regioblad De Schakel. Ook zegt Jumbo altijd de laagste prijs voor champignons te zullen bieden. In een artikel van het Financieele Dagblad lees ik dat 250 gram champignons voorheen €0,99 kostten bij Nederlandse supermarkten, wat bevestigt dat er in 2014 een prijsdaling van bijna 25% is geweest.

Wat heeft de noodkreet van de kwekers opgeleverd?

Bij Jumbo vraag ik om een reactie op het nieuws van afgelopen augustus. Is de supermarkt van plan om de verkoopprijs van champignons te verhogen en zo ja, met hoeveel cent? Op dit moment is de prijs namelijk nog altijd €0,79 per doosje van 250 gram. Ook ben ik benieuwd of de kweker meer betaald krijgt wanneer de verkoopprijs omhoog zou gaan.

Op mijn vragen krijg ik de volgende reactie: “We hebben het nieuws gezien in augustus en hebben hierover geen negatieve geluiden van onze champignonleveranciers gekregen. Wat daarnaast wellicht handig is om te weten, is dat bij Jumbo de verkoopprijs losstaat van de inkoopprijs.” Het antwoord op mijn vraag wat de inkoopprijs is, luidt als volgt: “We doen geen uitspraken over de inkoopprijs in verband met concurrentiegevoeligheid.”

Ko Hooijmans startte begin dit jaar een actie om met supermarkten in gesprek te komen. Dat lukte in bijna alle gevallen. Naar eigen zeggen was hij op 12 januari van dit jaar over de vloer bij Jumbo. Dat Jumbo geen negatieve geluiden van de champignonleveranciers heeft gekregen, lijkt dus niet te kloppen.

In ons gesprek gaf Ko Hooijmans aan dat kwekers gemiddeld zo’n €0,35 per doosje krijgen. Maar ik wil dat natuurlijk uit de mond van een kweker zelf horen. En in het bijzonder een kweker die aan Jumbo levert. Dus vroeg ik Ko of het mogelijk zou zijn een kweker te spreken die specifiek aan Jumbo levert en vindt dat hij te weinig betaald krijgt. Ko probeerde meerdere kwekers, maar allemaal geven zij aan bang te zijn voor repercussies. Zij willen niet met mij in gesprek.

Voor nu eindigt mijn zoektocht naar de inkoopprijs, dus hier. Of de noodkreet van augustus iets heeft opgeleverd, kan ik dus ook niet beoordelen: ik heb niet kunnen achterhalen wat de inkoopprijs is.

Voor mij smaakt dit naar meer uitzoekwerk. Uit allerlei hoeken hoor ik verhalen over onderbetaling van producenten. Maar Jumbo – en Albert Heijn – willen niet zeggen wat zij hun producenten betalen. Als we eerlijke betaling belangrijk vinden, en ik zelf vind dat in ieder geval wel belangrijk, zullen we hier als samenleving een open gesprek over moeten kunnen voeren. En om dat te kunnen doen, is het belangrijk dat supermarkten openheid geven over hun inkoopprijzen en -beleid.

Een tendens die riekt naar minder en minder

“Bij iedere nieuwe tender proberen supermarkten tot een lagere prijs te komen, waar je als kweker in mee moet”, sluit Ko Hooijmans af. “Daar komt bij dat inkoopmanagers vaak jong zijn, het vak nog moeten leren en snel wisselen van baan. Waardoor er tijdens het proces geen band ontstaat tussen inkoper en verkoper.”

“Door prijzen steeds verder te verlagen creëren supermarkten een tendens die riekt naar alsmaar minder en minder. Als een product geliefd is wil iedereen het. Maar het omgekeerde is ook waar. Door te stunten met champignons zoals supermarkten dat doen, is het onmogelijk het imago van ons product te redden. Sommige supermarkten zeggen dat ze zelf voor het prijsverschil betalen. Dat mag waar zijn, maar als je de consument verwent tot op het punt waar een prijs betaald wordt die ver onder de kostprijs ligt, zal de Nederlandse champignonsector ophouden te bestaan.”

Als eerste op de hoogte?

  • Dit veld is bedoeld voor validatiedoeleinden en moet niet worden gewijzigd.

Wat kan ik als consument doen?

“Hoe kunnen consumenten helpen?”, vroegen Freek en ik tijdens het interview. Ko Hooijmans: “Nederlandse champignonkwekers leveren een veilig product van hoogwaardige kwaliteit. Met Fair Produce garanderen we daarnaast een eerlijk loon en een goede behandeling van werknemers. Dat kost allemaal geld. Als je dat niet al doet, kun je als consumenten helpen door de waarde van ons product te heroverwegen.”